Afl. 10 Kijktips voor thuis: Hitler in comedyfilms

Het was eigenlijk de bedoeling om nog even verder te praten over Hitlers ervaringen in de Eerste Wereldoorlog en wat die voor invloed hebben gehad in zijn latere leven. Maar nu een groot deel van Nederland vanwege het coronavirus gedwongen thuis zit, presenteren we deze week een aantal kijktips.

Hoewel Hitler meestal niet bepaald een vrolijk gespreksonderwerp is, zijn er toch heel wat komische films met en over hem gemaakt. We bespreken een aantal comedyfilms over Adolf Hitler die je zéker moet kijken – en eentje die je níet moet kijken, tenzij je je echt verveelt.

Afl. 9 Gefreiter A. Hitler

Als we Adolf Hitler moeten geloven, is de Eerste Wereldoorlog (of zoals ze toen zeiden, de Wereldoorlog of de Grote Oorlog) dé vormende gebeurtenis geweest in zijn leven. Hoewel hij Oostenrijker van geboorte was, meldde Hitler zich in augustus 1914 vrijwillig bij het Duitse leger. Hij geloofde in de groot-Duitse gedachte en voelde zich Duitser en geen Oostenrijker. Hij was als soldaat actief aan het Westfront in Frankrijk en België en werd later benoemd tot koerier. Hij werd bevorderd tot de rang van Gefreiter (korporaal) en is twee keer onderscheiden.
De meningen van ooggetuigen zijn verdeeld, maar volgens Hitler zelf was zijn tijd als soldaat er een van glorie, roem en kameraadschap. Over de – op zijn zachtst gezegd – mindere kanten van de loopgravenoorlog hoor je hem niet.
In deze aflevering van Adolf, de podcast bespreken we Hitlers ervaringen als frontsoldaat en de beeldvorming hierover. Volgende week in deel 2 bespreken we wat voor invloed de oorlog heeft gehad op Hitlers latere leven en zijn politieke denkbeelden.

Afl 8. Hitlers Autobahn

Iedereen heeft wel iemand in de familie die tijdens een discussie de vraag stelt ‘maar Hitler heeft toch ook goede dingen gedaan?’ Aan hem hebben we immers de Autobahn te danken.
inderdaad zijn er vele foto’s waarop Hitler zich laat afbeelden als ‘macher’, degene die het Duitse volk zijn snelwegennet heeft geschonken.

In deze aflevering bespreken we, naar de suggestie van een luisteraar, in hoeverre dit inderdaad een voorbeeld is van de goede dingen die Hitler zou hebben gedaan.

Afl. 7 De man die de geschiedenis bíjna had veranderd

13 minuten. Zoveel had het gescheeld of Adolf Hitler was morsdood geweest. 13 Minutes is ook de Engelse titel van de film Elser, over de man die een zelfgemaakte bom plaatste in de Bürgerbräukeller in München, waar Hitler elk jaar op 8 november een toespraak hield.

Georg Elser werkte in z’n eentje een jaar lang aan de bom die tijdens Hitlers toespraak moest afgaan. Maar uitgerekend die avond verliet Hitler 13 minuten eerder dan gepland het gebouw.

In deze aflevering bespreken we de film Elser (13 Minutes), het leven van de aspirant-moordenaar Georg Elser en de consequenties van de aanslag voor Hitlers geloof in zijn eigen onkwetsbaarheid. En Bart introduceert een nieuwe rubriek.

Afl. 6 Hitler als kunstenaar

Wie anno 2020 in de toelatingscommissie van een kunstacademie zit en er meldt zich een jongeman aan die wel aardig kan tekenen, maar niet uitblinkt in creativiteit en originaliteit, krabt zich misschien wel even achter de oren: kan ik deze jongen wel afwijzen? Of heb ik dan misschien de volgende Adolf Hitler op mijn geweten?

In aflevering 6 van Adolf, de podcast bespreken we Hitlers werk als kunstenaar, zijn afwijzing op de kunstacademie en ook de rol die zijn liefde voor kunst in zijn latere leven nog zal spelen.

Adolf Hitler, ‘Ruïnes van een klooster te Messines’ (1914)

Afl. 5 Hitlers jonge jaren

In Mein Kampf schrijft Adolf dat de naamsverandering van zijn vader het enige is waar hij hem dankbaar voor is. Zijn vader was een buitenechtelijk kind en heette eigenlijk Alois Schicklgruber. Die naam liet hij veranderen, waardoor zijn zoon de naam Adolf Hitler kreeg. En Heil Hitler! roept toch een stuk fijner dan Heil Schicklgruber.

In deze aflevering van Adolf, de podcast bespreken we Hitlers jeugd en of je daar – als psychologie van de koude grond – wel of niet verklaringen in kunt vinden voor zijn – om het zachtjes te zeggen – merkwaardige gedrag in latere jaren.

Afl. 4 Führercultus

Nadat de nazi’s in 1933 de totale macht hadden gegrepen werden alle middelen ingezet om het Duitse volk totale gehoorzaamheid op te leggen. Met moderne communicatiemiddelen als film en radio waren de mogelijkheden van het regime om de harten van de mensen te winnen groter dan ooit.

Dit mondde uit in een totale leiderscultus. Hitler wordt gepresenteerd als meer dan zomaar een leider: hij was de uitverkorene, zo niet zelf een God, dan toch door een hogere macht gezonden om het Duitse volk te redden van de ondergang. Zijn beeltenis was overal te zien, het was een grote eer om Hitler als peetvader of als ereburger van je stad te hebben en zijn buitenverblijf de Berghof werd een heus bedevaartsoord.

In deze aflevering van Adolf bespreken we de historische wortels van het fenomeen heersercultus, hoe dat er in het Derde Rijk aan toe ging en hedendaagse voorbeelden.

Afl. 3 Triumph des Willens

“Het mag goed zijn macht te hebben die op geweren rust, beter is het om het hart van een volk te winnen.”
Joseph Goebbels (1897-1945), minister van Propaganda van het Derde Rijk

Goebbels parafraseert hier de zestiende-eeuwse Florentijnse schrijver Macchiavelli, die het bekende werk Il Principe schreef over macht. De minister van Propaganda en Volkserklärung definieert daarmee de essentie van propaganda: de harten van mensen voor je winnen, zodat je ze niet met geweld hoeft te onderdrukken.

Goebbels wordt gezien als het brein achter de propagandamachine van de nazi’s en de beïnvloeding en indoctrinatie die miljoenen mensen achter een gevaarlijke gek met extreme denkbeelden liet aanlopen en ze deed geloven dat hij de verlosser was. Goebbels wist als geen ander het potentieel van nieuwe media – zoals film – voor zijn werk op waarde te schatten.

De film Triumph des Willens (1935) van Leni Riefenstahl staat bekend als een iconisch beeld van de propaganda van het Derde Rijk. Het is een ‘documentaire’ weergave van de ‘partijdag’ van de NSDAP in Neurenberg in 1934. Riefenstahl legde in opdracht van Hitler persoonlijk de hoogtepunten van het partijcongres vast en maakte het in de haar kenmerkende vernieuwende stijl tot een bombastische promotiefilm voor de macht van Hitlers Derde Rijk. Ze liet zich daarmee – bewust of onbewust – voor het karretje spannen van het naziregime en werd een werktuig in Goebbels’ propagandamachine.

Hoewel het effect van de film door historici wordt gerelativeerd, heeft Triumph des Willens voor een groot deel het beeld dat de buitenwereld had en heeft van het Derde Rijk bepaald. En de propaganda miste zijn uitwerking niet. Door de gebruikte leuzen, symboliek en technieken bleef een groot deel van het Duitse volk Hitler steunen tot het bittere einde.

Afl. 2 Hitler als influencer

Kylie Jenner, een telg van de bekende Kardashian-clan, de jongste selfmade miljardair ter wereld en de reden dat collageenlippen populair zijn bij jonge meisjes. Maar al haar inspanningen ten spijt is Adolf Hitler de grootste influencer van de afgelopen 90 jaar. Nog altijd heeft hij grote invloed op onze mode, en cultuur. Symbolen die hij gebruikte, al heeft hij ze helemaal niet zelf bedacht, kun je tegenwoordig eigenlijk nog steeds niet gebruiken. Al doen sommige merken dat – per ongeluk of juist bewust – wél. En dat heeft altijd ophef tot gevolg. Bedrijven en merken zijn bang voor imagoschade als ze geassocieerd worden met Hitler en de nazi’s.

Mag je eigenlijk grappen maken over Hitler? Over nazi’s? Over de Tweede Wereldoorlog? Over Joden en de holocaust? Daarbij is de context heel belangrijk. Context kan het verschil maken tussen een grap en bijvoorbeeld een strafbaar feit.

Afl. 1 Hitler leeft…..!

‘So viel Hitler war selten’ luidt de titel van een boek van Daniel Erk uit 2005. En ook vijftien jaar later lijkt Hitler, hoewel hij 75 jaar geleden zelfmoord pleegde, nog springlevend.

Anno 2020 hoef je de krantenkoppen, journaals en talkshows er maar op na te slaan om te zien dat Hitler overal is. Beide zijden van een politiek debat die hun tegenstander met de nazi’s of zichzelf met de slachtoffers van de holocaust vergelijken. Een voetballegende die zijn imago met één ondoordachte opmerking enorme schade toebrengt. 

Moet je holocaust-ontkenners een podium geven? Hoe gaat Duitsland om met militair vertoon en nazisymbolen? En mag je die eigenlijk op een trui laten zetten? Wanneer is een oeroud runenteken eigenlijk een nazisymbool? En zo’n snor zie je de laatste tijd vrij weinig meer. Adolf Hitler is overal. Voor iemand die 75 jaar dood is, houdt hij de gemoederen nog aardig bezig.

In de eerste aflevering van Adolf, de podcast bespreken we het voortleven van Adolf Hitler in ons collectief bewustzijn. Aan de hand van de actualiteit en oude, recente en nog te verschijnen titels in zowel de wetenschap als de populaire cultuur bespreken we hoe de ouwe Adolf na al die jaren nog bij ons is. Want, zoals zijn biograaf Sebastian Haffner schreef: Hitler is dood, maar we zijn nog lang niet van hem verlost.